Ayağımızın altındaki düdene dikkat!

Düden mi?  O da ne?  Sözlük şöyle tanımlıyor:  “Kireçli bölgelerde erimeyle ya da bir mağara tavanının çökmesiyle oluşan doğal kuyu.”  Geçen ay Florida’da bir gece Jeremy korkunç bir gürültüyle uyandı.  Yan odada kardeşi haykırıyordu.  Koştu, kapıyı açtı.  Kardeşi yatak odasında yoktu.  Daha doğrusu, odanın tamamı yoktu.  Toprak çökmüş, düden oluşmuş, kardeşiyle birlikte bütün odayı yutmuştu.  Kardeşi de, eşyalar da çukurun içinde kaybolmuştu.  9 metre genişliğinde, 15 metre derinliğinde bir çukur.  Yardıma gelen ekipler Jeremy’nin kardeşini kurtaramadılar.

Yeryüzünün çok yerinde yaşanmış ve yaşanmaya devam edilen bir olay bu.  Asit yağmur suları toprağın içine sızıyor, derinlere iniyor ve bazı tür kaya tabakalarını kemirmeye, çözmeye, eritmeye başlıyor.  Örneğin, kumtaşı, tebeşir, tuz, alçıtaşı, kalker tabakaları…  Yıllar, bazen de yüzyıllar sürüyor bu çözülme.  Sonunda toprağın altında giderek büyüyen bir boşluk oluşuyor.  Ve günün birinde bunu örten toprak parçası beklenmedik bir anda çöküveriyor.  Üstünde ne varsa emip içine alarak.  Alın size bir düden.

duden

Bu resimdeki böyle oluşmuş, Atlanta’da ortaya çıkmış küçücük bir çukur.  İnsanın buna düden demeye dili varmıyor.  Ama dünyamız çok büyüklerini de barındırıyor.  Aşağıdaki resmin sol ortasında nokta gibi iki leke görüyorsunuz.  Bunlar düdeni görmeye gelmiş iki ziyaretçi.  (Burası Umman.)

duden1

Düdenleri ne tetikliyor?  Uzmanlar birkaç etkene işaret ediyor.  Bunların en önemlisi yeraltı sularındaki büyük oynamalar.  Özellikle uzun süren kuraklıklar sırasında boşluklar, bir bakıma istikrarı sağlayan, sistemi bir arada tutan sularını kaybediyor.  Hele bunun üstüne bir de aşırı yağışlar olursa boşluğun üzerindeki toprağın ağırlığı artıveriyor.  Sonuç, çöküntü.  Bazen fabrikaların, tarımcıların ya da yerleşmelerin yeraltından su çekmeleri de aynı sonucu yaratabiliyor.

İnsanların neden olduğu düdenlere bir iki örnek verilebilir.  Kentin birinde ana su borusu patlar.  Bunu uzun süre durduramazlar, su akıp durur.  Tabii düden çıkar ortaya.  Başka bir yerde, adamın biri bahçesindeki büyük havuzun suyunu boşaltmaya karar verir.  Pompayı çalıştırıp suyu bahçeye salar.  Kısa bir süre sonra evinin altında düden oluşur.

Dramatik bir olay da üç yıl önce Guatemala City’de görüldü.  Saatlerce süren şiddetli bir yağıştan, sellerin kent sokaklarını denize çevirmesinden sonra 20 metre genişliğinde, 99 metre derinliğinde bir düden gelişti ve üç katlı bir binayı yuttu.

Bu bakımdan inşaatçılar, sigorta şirketleri ve jeologlar sıkı bir işbirliği içinde.  Çoğu ülkede gelişi güzel imara izin verilmiyor.  Ayrıntılı ve düden odaklı zemin etütleri isteniyor.  Başka bir yöntem de var.  Meslek yaşamı boyunca düdenleri incelemiş olan Amerikalı bir profesör emekliliğinden sonra bir şirket kurmuş ve düden gelişmesine yatkın arazilerdeki boşlukları şırıngalıyor, sağlamlaştırıyor ve inşaata hazır duruma getiriyor.

Yeryüzünün %10’unda bu tür kırılgan kaya tabakaları olduğu için çoğu yerde karşımıza çıkıyor düdenler.  Binlercesi.  Birkaç örnek verelim.  Önce ülke adı, sonra da düdenin derinliği:  Güney Afrika (290 m.), Çin (662 m.), Hırvatistan (530 m.), Meksika (410 m.), Venezuela (314 m.)

Uzmanlar iklim değişimiyle birlikte uzun süreli ciddi kuraklıkların belireceğini, bunların peşinden de çok şiddetli ve uzun süreli yağışların patlayacağını düşünüyorlar.  Bu gelişmenin etkisiyle daha sık ve daha yaygın düden olayları beklemek gerekir, diyorlar.

Bu öyküyü bir video ile bitirelim.  Aşağıda bir dakikalık bir belgesel var.  Teksas’tayız.  Yolda çatlaklar, patlaklar başlıyor.  Giderek 90 metreye ulaşıyor.  Ve sonunda oluşan düden bir kamyonu yutuyor.

http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7391071.stm

Atila Alpöge /  Yararlanılan kaynak:  Jon Henley, The Guardian Weekly, 29.3.2013

Reklamlar
Bu yazı Genel Konular, Kentler içinde yayınlandı ve , , , , olarak etiketlendi. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s